भ्रष्ट व्यवस्थेच्या छाताडावर उभा राहिलेला प्रामाणिकपणाचा आवाज
महाराष्ट्र ही संतांची, समाजसुधारकांची, क्रांतिकारकांची आणि स्वराज्याची भूमी म्हणून ओळखली जाते. सत्य, न्याय, प्रामाणिकपणा आणि जनहित ही या भूमीची परंपरा आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्वराज्याची संकल्पना मांडली, महात्मा फुलेंनी सामाजिक न्यायाचा दीप प्रज्वलित केला, राजर्षी शाहू महाराजांनी वंचितांना अधिकार दिले आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी संविधानाच्या माध्यमातून समतेचा मार्ग दाखवला. परंतु आज त्याच महाराष्ट्रासमोर एक गंभीर प्रश्न उभा आहे. विकासाच्या घोषणा होत आहेत, योजनांचा गाजावाजा होत आहे, पण समाजाच्या मुळाशी कुरतडणारा भ्रष्टाचार, माफियाराज, राजकीय हस्तक्षेप आणि व्यवस्थेतील सडलेपणा दिवसेंदिवस वाढताना दिसत आहे.
आज सामान्य नागरिक प्रामाणिकपणे कर भरतो, कायद्याचे पालन करतो, कष्ट करून संसार चालवतो. शेतकरी उन्हातान्हात राबतो, कामगार घाम गाळतो, विद्यार्थी भविष्याची स्वप्ने पाहतो. पण दुसऱ्या बाजूला जनतेच्या आरोग्याचा व्यापार करणारे, भेसळीच्या माध्यमातून पैसा कमावणारे, व्यसनांचे जाळे पसरवणारे आणि कायद्याला खिशात घालून वावरणारे लोक निर्धास्तपणे आपले साम्राज्य वाढवत आहेत. अशा परिस्थितीत एखादा अधिकारी नियमांची अंमलबजावणी करतो, हे विशेष मानले जात नाही. परंतु एखादा अधिकारी नियम मोडणाऱ्यांच्या मुळावर उठतो, राजकीय दबावाला झुगारून देतो, माफियांना थेट आव्हान देतो आणि जनतेच्या हितासाठी संघर्ष करतो, तेव्हा तो अधिकारी जनतेच्या आशेचे प्रतीक बनतो. तुकाराम मुंढे हे आज अशाच आशेचे प्रतीक ठरले आहेत.
आज महाराष्ट्रात गुटखाबंदी आहे, पण गुटखा सर्वत्र उपलब्ध आहे. मटका आणि जुगार बेकायदेशीर आहेत, पण अनेक भागांत ते राजरोसपणे सुरू आहेत. अवैध दारूवर बंदी आहे, पण हातभट्ट्या आणि दारूचे अड्डे गावोगावी सुरू आहेत. अन्नात भेसळ आहे, दुधात भेसळ आहे, मिठाईत भेसळ आहे, मसाल्यांत भेसळ आहे, औषधांत भेसळ आहे. सामान्य माणूस बाजारातून वस्तू विकत घेतो, पण तो अन्न खातो की विष, याची त्याला खात्री उरलेली नाही. प्रश्न असा आहे की हे सर्व सुरूच कसे राहते?
उत्तर कडू आहे, पण वास्तव आहे. कारण अनेकदा समस्या अज्ञानाची नसते, तर संगनमताची असते. प्रत्येक मोठ्या गैरव्यवहारामागे केवळ एखादा व्यापारी किंवा गुन्हेगार नसतो. त्यामागे दलालांची साखळी असते, भ्रष्ट अधिकाऱ्यांचे संरक्षण असते, आर्थिक स्वार्थ असतात आणि अनेकदा राजकीय पाठबळही असते. म्हणूनच अनेक गुन्हे उघडपणे चालतात. कारण गुन्हेगारांना खात्री असते की त्यांच्यापर्यंत कायद्याचा हात पोहोचणार नाही.
आज महाराष्ट्रातील हजारो तरुण व्यसनांच्या विळख्यात अडकत आहेत. गुटखा, तंबाखू, मटका, जुगार आणि विविध व्यसनांच्या आहारी गेलेली तरुण पिढी आपले भविष्य गमावत आहे. अनेक घरांची चूल विझली आहे, अनेक संसार उद्ध्वस्त झाले आहेत, अनेक आई-वडिलांच्या डोळ्यांतील स्वप्ने कायमची तुटली आहेत. पण या सामाजिक शोकांतिकेकडे पाहण्याची संवेदनशीलता व्यवस्थेने हरवली आहे. कारण या सर्वांच्या मागे पैशाचे साम्राज्य उभे आहे. जिथे पैसा असतो, तिथे अनेकांची नैतिकता विकली जाते आणि कायदा दुय्यम ठरतो.
भेसळयुक्त अन्न आणि बनावट औषधांचा प्रश्न तर अधिक गंभीर आहे. लोकांच्या आरोग्याशी खेळणारा हा उद्योग आज कोट्यवधी रुपयांचा झाला आहे. कृत्रिम दूध, रसायनयुक्त अन्नपदार्थ, निकृष्ट दर्जाचे खाद्यपदार्थ आणि बनावट औषधे यामुळे हजारो लोकांचे आरोग्य धोक्यात आले आहे. कर्करोग, हृदयविकार, मधुमेह आणि इतर गंभीर आजार वाढण्यामागे बदलत्या जीवनशैलीबरोबरच अशा भेसळीचाही मोठा वाटा असल्याचे तज्ज्ञ वारंवार सांगतात. पण हा विषय राजकीय भाषणांमध्ये दिसत नाही. कारण या विषयातून मतपेढ्या तयार होत नाहीत; फक्त जनतेचे प्राण वाचतात.
याच पार्श्वभूमीवर तुकाराम मुंढे यांच्यासारखा अधिकारी कारवाईला सुरुवात करतो, तेव्हा व्यवस्था अस्वस्थ होते. कारण व्यवस्था प्रामाणिक अधिकाऱ्याला घाबरते. माफिया कारवाईला घाबरतात. दलाल पारदर्शकतेला घाबरतात. आणि म्हणूनच प्रामाणिक अधिकारी अनेकदा वादाच्या केंद्रस्थानी येतो. त्याच्या बदल्या होतात, त्याच्यावर दबाव आणला जातो, त्याला लक्ष्य केले जाते. तुकाराम मुंढे यांच्या कारकिर्दीचा इतिहास पाहिला, तर हे स्पष्ट दिसते. वारंवार बदल्या झाल्या, विरोध झाला, टीका झाली; पण त्यांनी नियमांचा मार्ग सोडला नाही. कारण त्यांच्यासाठी पदापेक्षा कर्तव्य मोठे होते.
आज प्रश्न केवळ तुकाराम मुंढे यांचा नाही. प्रश्न आहे की अशा अधिकाऱ्यांची संख्या इतकी कमी का आहे? राज्यातील हजारो अधिकाऱ्यांपैकी निर्भयपणे उभे राहणारे किती? कायद्याला सर्वोच्च मानणारे किती? दबाव झुगारून देणारे किती? हा प्रश्न केवळ प्रशासनाला नाही, तर संपूर्ण समाजाला पडला पाहिजे.
खरे तर भ्रष्टाचार हा केवळ पैशांचा व्यवहार नाही. तो समाजाच्या आत्म्यावरचा हल्ला आहे. भेसळयुक्त अन्नामुळे आजारी पडणारा नागरिक, बनावट औषधामुळे गमावलेला जीव, व्यसनामुळे उद्ध्वस्त झालेला तरुण आणि जुगारामुळे रस्त्यावर आलेले कुटुंब — हे सर्व भ्रष्टाचाराचेच बळी आहेत. म्हणूनच जनतेच्या आरोग्याशी खेळणाऱ्यांना सामान्य गुन्हेगार समजण्याची चूक थांबवली पाहिजे. अन्नात विष मिसळणारे, बनावट औषधे विकणारे, व्यसनांचा व्यापार करणारे आणि जनतेच्या जीवावर पैसा कमावणारे हे समाजद्रोहीच आहेत. त्यांच्यावर कठोर कायदे झाले पाहिजेत. त्यांची मालमत्ता जप्त झाली पाहिजे. त्यांना कठोर शिक्षा झाली पाहिजे. आणि त्यांना संरक्षण देणाऱ्या कोणाचाही मुलाहिजा ठेवला जाऊ नये.
परंतु या लढाईत केवळ शासन, प्रशासन किंवा न्यायव्यवस्था यांच्याकडूनच अपेक्षा ठेवून चालणार नाही. कारण भ्रष्टाचार कधीच एकट्याने वाढत नाही; तो समाजाच्या मौनातून वाढतो. माफिया कधीच स्वतःहून बलाढ्य होत नाहीत; ते जनतेच्या भीतीतून बलाढ्य होतात. व्यवस्था एका दिवसात सडत नाही; ती तडजोडींच्या थरांवर उभी राहते. म्हणूनच आज प्रत्येक नागरिकाने स्वतःला प्रश्न विचारण्याची वेळ आली आहे. आपण अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवणार का? आपण व्यसनांविरुद्ध उभे राहणार का? आपण भेसळखोरांचा बहिष्कार करणार का? आपण प्रामाणिक अधिकाऱ्यांच्या पाठीशी उभे राहणार का?
इतिहास सांगतो की अन्याय कितीही बलाढ्य असला तरी तो कायमस्वरूपी नसतो. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्वराज्य उभे केले ते अन्यायाविरुद्धच्या संघर्षातून. महात्मा फुलेंनी समाजपरिवर्तन घडवले ते विचारांच्या बळावर. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी संविधान दिले ते न्यायाच्या मूल्यांसाठी. त्यामुळे कोणत्याही समाजाचा खरा आधार व्यक्ती नसतात; मूल्ये असतात.
आज तुकाराम मुंढे यांच्याबद्दल चर्चा होते, कारण जनतेला त्या व्यक्तीत प्रामाणिकपणा, निर्भयता, कर्तव्यनिष्ठा आणि जनहितासाठी लढण्याची वृत्ती दिसते. पण महाराष्ट्राला केवळ एक तुकाराम मुंढे पुरेसा नाही. महाराष्ट्राला प्रत्येक खात्यात एक तुकाराम मुंढे हवा आहे. प्रत्येक जिल्ह्यात एक तुकाराम मुंढे हवा आहे. प्रत्येक कार्यालयात एक तुकाराम मुंढे हवा आहे. त्याहून महत्त्वाचे म्हणजे प्रत्येक नागरिकाच्या मनात एक तुकाराम मुंढे जागा झाला पाहिजे.
आज महाराष्ट्र एका निर्णायक वळणावर उभा आहे. एका बाजूला भ्रष्टाचार, माफियाराज, तडजोडी आणि नैतिक अधःपतनाचा मार्ग आहे. दुसऱ्या बाजूला प्रामाणिकपणा, पारदर्शकता, सुशासन आणि जनहिताचा मार्ग आहे. निर्णय महाराष्ट्राला घ्यायचा आहे.
कारण उद्याचा इतिहास हेच लिहिणार आहे की, एका काळोख्या व्यवस्थेविरुद्ध काही जिद्दी माणसे उभी राहिली होती. त्यांनी प्रश्न विचारले, संघर्ष केला आणि जनतेला जागे केले. त्या संघर्षात अनेक नावे असतील, पण त्यात एक नाव ठळकपणे लिहिले जाईल — तुकाराम मुंढे.
आणि म्हणूनच आज महाराष्ट्राच्या जनतेची एकच मागणी आहे
"महाराष्ट्राला शंभर तुकाराम मुंढे हवेत!"
कारण जेव्हा प्रशासनात प्रामाणिकपणा उभा राहतो, तेव्हा भ्रष्टाचाराचे साम्राज्य डगमगते. जेव्हा कायदा निर्भय होतो, तेव्हा माफिया पळतात. आणि जेव्हा जनता जागी होते, तेव्हा इतिहास बदलतो.
